اضطراب سلامتی (اضطراب بیماری)

اضطراب سلامتی (اضطراب بیماری)

اضطراب سلامتی یا اضطراب بیماری، نوعی اشتغال ذهنی مداوم و افراطی درباره احتمال ابتلا به یک بیماری جدی است. در این حالت، فرد نسبت به نشانه‌های بدنی حساسیت زیادی پیدا می‌کند و حتی پس از دریافت اطمینان از سوی پزشکان و انجام بررسی‌های پزشکی، نگرانی او همچنان ادامه می‌یابد.

نمونه:
فردی ممکن است به‌طور مکرر غدد لنفاوی خود را بررسی کند، زیرا جایی خوانده است که تغییرات غدد می‌تواند نشانه بیماری‌های خطرناک باشد. در اثر وارسی‌های مداوم، ممکن است تغییرات طبیعی بدن را به‌عنوان نشانه بیماری تفسیر کرده و اضطراب او افزایش یابد.

همچنین ممکن است فرد روزانه چندین بار بدن خود را برای یافتن خال، زخم یا نشانه‌های بیماری بررسی کند یا از اعضای خانواده بخواهد بدن او را کنترل کنند تا اطمینان بیشتری پیدا کند.

از دیدگاه روان‌شناختی، اضطراب بیماری در طبقه اختلالات مرتبط با نشانه‌های جسمانی و نگرانی‌های سلامت بررسی می‌شود. اگرچه تمرکز اصلی فرد بر سلامت جسمانی است، اما الگوی فکری و رفتاری آن شباهت زیادی به وسواس دارد؛ یعنی افکار مزاحم و ناخواسته‌ای که موجب اضطراب می‌شوند و رفتارهای تکراری برای کاهش این اضطراب به دنبال دارند.

افکار وسواسی رایج در اضطراب بیماری:

• نکند به یک بیماری خطرناک مبتلا شده باشم و پزشکان متوجه آن نشده باشند؟
• نکند در آینده به بیماری جدی مبتلا شوم؟
• نکند پزشک نشانه مهمی را نادیده گرفته باشد؟

رفتارهای اجباری و اطمینان‌خواهی:

• وارسی مکرر بدن برای یافتن نشانه‌های بیماری
• مراجعه مکرر به پزشکان یا انجام آزمایش‌های غیرضروری
• جست‌وجوی مداوم اطلاعات پزشکی در اینترنت
• درخواست اطمینان گرفتن مکرر از اطرافیان

فرایند اضطراب بیماری بر اساس رویکرد شناختی ـ رفتاری (CBT):

الف) رویداد فعال‌ساز (A):
یک احساس یا نشانه بدنی؛ برای مثال: «سرم درد می‌کند.»

ب) باورها و تفسیرهای ناکارآمد (B):
فکر خودکار و غیرمنطقی؛ برای مثال: «حتماً تومور مغزی دارم.»

ج) پیامدهای هیجانی (C):
اضطراب، ترس، نگرانی و افزایش سطح پریشانی (برای مثال ۹۵ از ۱۰۰).

د) رفتارهای خنثی‌ساز (D):
رفتارهایی که فرد برای کاهش اضطراب انجام می‌دهد؛ مانند وارسی بدن، کسب اطمینان از دیگران، مراجعه غیرضروری پزشکی و جست‌وجوی اطلاعات بیماری.

بررسی شواهد:

شواهدی که باور اضطرابی را تقویت می‌کنند:
– در اینترنت خوانده‌ام که سردرد می‌تواند نشانه تومور مغزی باشد.
– فردی را می‌شناسم که با علائم مشابه دچار بیماری جدی شده است.

شواهدی که این باور را به چالش می‌کشند:
– معاینات و آزمایش‌های پزشکی نشان داده‌اند که مشکل جدی وجود ندارد.
– وقتی سرگرم فعالیت‌های روزمره هستم، این افکار کمتر می‌شوند.
– افراد نزدیک من چنین برداشتی از وضعیت سلامتی‌ام ندارند.

ارزیابی واقع‌بینانه:
«احتمال بیشتری وجود دارد که سردرد من ناشی از فشار روانی یا تنش عضلانی باشد؛ زیرا در دوره‌های پراسترس نیز چنین تجربه‌ای داشته‌ام.»

درمان:

یکی از مؤثرترین رویکردهای درمانی برای اضطراب بیماری، درمان شناختی ـ رفتاری (CBT) است. در این رویکرد، فرد یاد می‌گیرد افکار فاجعه‌ساز را شناسایی کرده، شواهد موافق و مخالف آن‌ها را بررسی کند و به تفسیرهای متعادل‌تر دست یابد.

همچنین تکنیک‌های مواجهه و پیشگیری از پاسخ (ERP) و برخی فنون پارادوکسیکال ممکن است در شرایط مناسب و تحت نظر درمانگر متخصص به کار گرفته شوند. هدف این روش‌ها کاهش وابستگی فرد به وارسی‌های مکرر و رفتارهای اطمینان‌خواهانه است.

مشاور: پروین کدخدامحمدی