پێشەکی: خەمۆکی لە سەدەی بیست و یەکدا
لە سەدەی بیست و یەکدا مرۆڤ ڕووبەڕووی گۆڕانکاری بنەڕەتی بۆتەوە لە شێوازی ژیان پێکهاتەی خێزان ، تەکنەلۆژیا ، میدیا و بەها کۆمەڵایەتییەکان. لەم چوارچێوە خێرایە، خەمۆکی بۆتە یەکێک لە مەترسییە بەرچاەکان بۆ سەر تەندروستی دەروونی؛ ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO، 2021) خەمۆکی بە گرینگترین هۆکاری کەمتوانایی و لاوازی لە جیهاندا دەزانێت. هەرچەندە چارەسەری خەمۆکی پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە دیوە، بەڵام بەهۆی ئاڵۆزی هۆکار و دەرئەنجامەکانەوە، ڕێگاکانی خۆپارێزی تادێت گرینگتر بووە.
خۆپاراستن لە خەمۆکی چیدی تەنها لە بواری چارەسەری دەروونیدا سنووردار ناکرێ، بەڵکو پێویستی بە شێوازی فرەچین هەیە لە ئاستی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی و پێکهاتەی گەورەدا. ئەم بابەتە هەوڵدەدات ڕێبازی نوێی خۆپارێزی لە ئاستی تاک ، کۆمەڵایەتی و سیاسەتدا بناسێنێت بە پشکنینی هۆکارە بنەڕەتییەکانی خەمۆکی لە مرۆڤی مۆدێرن.
ستراتیژییەکانی خۆپاراستنی تاکەکەسی: بەرپرسیارێتی هۆشیارانە بۆ تەندروستی دەروونی
١. زەینئاگایی (Mindfulness) و خۆئاگاداری دەروونی
ڕاهێنانەکانی زەینئاگایی(mindfulness )یارمەتی تاک دەدات بۆ چاودێریکردن و بەڕێوەبردنی ئەزموونە سۆزدارییەکانیان بەبێ حوکمدان. ئەم کارامەییە ڕۆڵێکی گرینگ دەگێڕێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی خەمۆکی بە کەمکردنەوەی بیرۆکەی زۆر و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی بیرکردنەوە نەرێنییەکان (Segal et al., 2002; Kuyken et al., 2016).
٢. شێوازی ژیانی تەندروست و هاوسەنگ
خۆراکی تەندروست، چالاکیی جەستەیی ڕێکوپێک، خەوی گونجاو، نەخواردنەوەی کحول و ماددە هۆشبەرەکان، و دوورکەوتنەوە لە زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانی تۆڕیکۆمەڵایەتی لە هۆکارە پارێزەرەکانن لە خەمۆکی (O’Neil et al., 2014).
٣. دیاریکردن و گەیشتن بە ئامانجەکان
هەبوونی مانا لە ژیاندا بە هۆکارێک ناسراوە کە بەرگری لە زیانەکانی دەروونی دەکات. تیۆری مانا لە چارەسەری دەروونی وجودیدا (Frankl, 1959) جەخت لەوە دەکاتەوە کە مانا دەتوانێت هۆکاری مانەوە و تەندروستی دەروونی بێت لە بەرامبەر ئازارەکان.
فێربوونی توانای ڕووبەڕووبوونەوە
زیادکردنی توانای تاک بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، ڕێکخستنی هەستەکان، جەختکردنەوە و هەبوونی خۆڕاگری دەروونی لە گرینگترین هۆکارەکانی خۆپاریزین (Compas et al., 2017).
شێوازەکانی خۆپاراستنی کۆمەڵایەتی: بنیاتنانەوەی پێوەندی مرۆیی و کولتووری
١. پەرەپێدانی پشتیوانی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە
پێوەندی نزیک، بەشداریکردن لە گروپە پشتیوانییەکان، بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی ،هۆکاری پاراستنن لە دژی خەمۆکی. تەنیایی درێژخایەن، بە تایبەت لە کەسانی بەساڵاچوو و گەنجدا، هۆکارێکی بەهێزی لاوازی دەروونییە (Cacioppo & Cacioppo, 2014).
٢. فێرکاری تەندروستی دەروونی
- فێربوونی ڕووبەڕووبوونەوەی فشار لە قوتابخانە و زانکۆکان
- پەرەپێدانی توانای ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکان
- فێربوونی ڕێگاکانی خۆڕاگری دەروونی
٣. بەکارهێنانی زیرەکی تەکنەلۆژیا
- کۆنتڕۆڵکردنی کاتی بەسەربردن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
- بەکارهێنانی ئەپەکانی تەندروستی دەروونی
- دوورکەوتنەوە لە بەراوردکردنی خۆتان لەگەڵ ئەوانی تر لە سۆشیال میدیادا
شێوازەکانی خۆپاراستنی پێکهاتەیی
١. سیاسەتی حکومەت لە بواری تەندروستی دەروونی
- دابینکردنی بیمەی تەندروستی دەروونی
- زیادکردنی ژمارەی ناوەندەکانی چارەسەری دەروونی
- دابینکردنی خزمەتگوزارییەکانی چارەسەری ئۆنلاین
٢. تەندروستی دەروونی لە شوێنی کار
- دروستکردنی ژینگەی کارێکی کەمفشار
- دابینکردنی پشتیوانی دەروونی بۆ کارمەندەکان
- ڕێگەدان بە کاتی پشووی تەندروستی دەروونی
٣. چاودێری تەندروستی لە کاتی کارەساتەکان
- پلانی خۆپاراستن لە کاتی پەتای جیهانی
- پشتیوانی دەروونی لە کاتی شەڕ و کۆچی کۆمەڵایەتی
- چارەسەری دەروونی بۆ قوربانیانی کارەساتە سروشتییەکان
کۆتایی: چۆن خۆمان لە خەمۆکی بپارێزین؟
پاراستنی تەندروستی دەروونی لە سەدەی بیست و یەکدا پێویستی بە هەوڵێکی فرەڕەهەندی هەیە. پێویستە هەر تاکێک خۆپارێزی تاکەکەسی بکات، کۆمەڵگە پشتیوانی لە یەکتر بکەن و حکومەتەکانیش سیاسەتی گونجاو دابنێن. بەم شێوازە دەتوانین کۆمەڵگەیەکی تەندروستتر و خۆشبەختتر دروست بکەین.
یاداشت: ئەگەر هەست بە نیشانەکانی خەمۆکی دەکەیت، پێویستە یارمەتی تایبەتی پزیشکی وەربگریت. ئەم وتارە تەنها بۆ زانیاری گشتییە و جێگەی ڕاوێژکاری پزیشکی نییە.
